Şihâbüddîn en-Nüveyrî’nin Nihâyetü’l-Ereb’inde Mûsikî ile İlgili Bölümler ve Değerlendirmesi
Tez Türü: Doktora
Tezin Yürütüldüğü Kurum: Ankara Üniversitesi, İlahiyat Fakültesi, İslam Tarihi Ve Sanatları Bölümü, Türkiye
Tez Danışmanı: Fatih Koca
Tezin Onay Tarihi: 2025
Tezin Dili: Türkçe
Özet:
XIII. yüzyılın
son çeyreği ile XIV. yüzyılın ilk yarısında yaşamış, Memlükler Devleti’nin
idaresi altında Mısır’ın farklı bölgelerinde kâtiplik, denetleme ve idarecilik
görevlerinde bulunmuş olan Şihâbüddîn Ahmed b. Abdülvehhâb en-Nüveyrî’nin uzun
yıllar sürdürdüğü vazifeleri sırasında edindiği tecrübe ve birikimi sonrasında
XIV. yüzyılın ilk çeyreğinde Arapça olarak kaleme aldığı ve Nihâyetü’l-Ereb
fî Fünûni’l-Edeb ismini verdiği ansiklopedik eseri temelde; kâinat, insan,
hayvanlar, bitkiler ve tarihe dair beş fenne ayrılmış ve insana dair fen
içerisinde de mûsikî sahasıyla ilgili geniş bir malumata yer verilmiştir.
Nüveyrî eserinin ilgili bölümü içerisinde öncelikle İslam’da mûsikînin hükmü
meselesini ele almış, mûsikînin ve mûsikî âletleri çalmanın haram veya mubah
olduğunu düşünenlerin birbirlerine karşı Kur’ân-ı Kerîm’den, Hz. Peygamber’in
sünnetinden, ashâbın, tâbiînin ve mezhep imamlarının sözlerinden getirdikleri
delilleri aktarmış sonrasında semâ‘ın
kısımları ve illetlerini, semâ‘ın beraberinde bulunması sebebiyle semâ‘ı
haram kılan ârızî sebepleri, semâ‘ın etkilerini ve âdâbını açıklayarak sahâbe
ve tâbiînden, mezhep imamlarından, âbid ve zâhid kimselerden, halîfe ve halîfe
çocuklarından, eşraf ve ulemâdan, toplumun ileri gelenleri, devlet büyükleri ve
komutanlardan olup tegannî eden veya dinleyici olarak mûsikî icrâ edilen
ortamlarda bulunan kimselerden, Farsların yapmış oldukları Farsça güfteli
besteleri öğrenerek bu bestelere Arapça güfteler giydirip icrâ eden mûsikîşinaslardan
ve o icrâcılardan bu besteleri öğrenen mûsikîşinaslardan ve gınâ ile şöhret
bulmuş profesyonel erkek mûsikîşinaslardan bahsetmiştir. Nüveyrî bu meselelerin
ardından kadın mûsikîşinaslardan (kayneler) hakkındaki haberleri aktarmış,
mûsikîşinasların bilmeleri gereken bazı hususlardan, gınâ, kadın mûsikîşinaslar
ve bazı mûsikî âletleri hakkında söylenilen şiirlerden örnekler vererek mûsikî
bahsini sonlandırmıştır.
Bu çalışmada öncelikle Nihâyetü’l-Ereb’in mûsikîye dair 335 sayfalık Arapça kısmı Türkçe’ye tercüme edilmiş, iyi bir derlemeci olan Nüveyrî’nin eserindeki mûsikî ile ilgili kısmı yazarken faydalandığı tüm kaynaklar tespit edilmeye çalışılmıştır. Sonrasında müellifin eserinde aktardığı bilgilerin doğruluğu, ilgili kaynaklardan teyit edilmiş, metindeki eksik veya anlaşılmayan kısımlar ile ilgili sorunlar asıl kaynaklar üzerinden mukayese edilerek giderilmiştir. Böylelikle Hz. Peygamber ve Hz. Peygamber sonrasındaki yaklaşık üç asırlık dönemdeki Müslüman toplumun mûsikîye dair yaşantıları, yine bu dönemde yaşamış ve birçoğunun ismi bugüne dek literatürde yer almayan pek çok mûsikîşinasın hayatları ve mûsikî yaşantılarının aydınlatılmasına katkı sunulmaya çalışılmıştır.