Bir araçsal rasyonalite eleştirisi / A critique of instrumental rationality
Tez Türü: Doktora
Tezin Yürütüldüğü Kurum: Ankara Üniversitesi, İlahiyat Fakültesi, Felsefe Ve Din Bilimleri Bölümü, Türkiye
Tez Danışmanı: Hasan Yücel Başdemir
Tezin Onay Tarihi: 2023
Tezin Dili: Türkçe
Özet:
Genel olarak bakıldığında felsefe tarihi boyunca insana yönelik yapılan tanımla-malarda aklın insanı kendisi kılan ve diğerlerinden ayıran ilke olarak kabul edildiği görü-lür. Buna göre insan birçok niteliğinin yanında esas olarak akıl sahibi olduğundan dolayı insandır. Böyle bir rolün tahsis edildiği aklın neliği ve beraberinde onun kendisini nasıl gerçekleştirdiği hususunda tek bir anlayışın egemenliğinden ya da pozisyonun varlığın-dan bahsedilemez. Nitekim söz konusu sorular gerek ontolojik gerekse de epistemolojik bakımdan çok farklı zaviyelerden cevaplandırılır Biz çalışmamız içerisinde aklın otonomlaşma sürecini ele aldık. Buna göre dile dönüş felsefesiyle beraber akıl tüm dayanaklardan azade şekilde kendisini gerçekleştire-bilen bir konuma evrilir. Her ne kadar epistemik bakımdan nerdeyse sınırsız bir gücü haiz olarak kabul ediliyor olsa da dile dönüş öncesi anlayışlarda akıl her daim kendisinden ayrı dayanaklara ihtiyaç duyan bir varlık olarak tezahür eder. Oysa dile dönüş felsefesi aklı bu anlamda özgürleştirirken eş anlı ona nesne kuru-cu bir kudret tahsis eder. Frege ve Russell üzerinden ele almaya çalıştığımız bu anlayışın pratik tezahürü ise araçsal rasyonalite olarak belirir. Söz konusu teorik arka planın partik düzlemde tezahürü araçsal rasyonalite olarak belirir. Tüm dayanaklardan azade bir şekilde kendisini gösteren araçsal rasyonalitenin kurucu kodları mantıksal biçim ve matematiksel modeller olarak temayüz eder. Böylece olabildiğince dar sınırlar dâhilinde konumlanmak durumunda kalan araçsal rasyonalite ile hayatın kendisi arasında kapatılamaz bir yarık ortaya çıkar. Bu itibarla çalışmamız araçsal rasyonalitenin dile dönüş felsefesinin pratik bir te-zahürü olduğunu savunurken eş anlı araçsal rasyonalitenin kısıtlarını ve açmazlarını ele almayı amaçlar.