Tez Türü: Doktora
Tezin Yürütüldüğü Kurum: Ankara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Türkiye
Tez Danışmanı: Prof. Dr. Mehmet Akif Koç
Tezin Onay Tarihi: 2023
Tezin Dili: Türkçe
Desteklendiği Program: YÖK 100/2000 Programı
Özet:
Bu çalışma, maḳāṣıd
düşüncesinin oluşmasında Māturīdī’nin katkısının olup olmadığını, onun
fikirlerinin maḳāṣıdī yöntem karşısındaki durumunu ve Te’vīlātu’l-Ḳur’ān’ın ġāī
yorum özelliklerini ortaya koymaya çalışmaktadır.
Bilginin kaynakları arasında
akla önemli bir alan açan, düşüncesinin merkezine hikmeti yerleştiren, te’vīli
meşru bir zemine oturtarak nasların hayatın akışına paralel yorumlanmasının
önünü açan Māturīdī’nin fikir yapısı, maḳāṣıd düşüncesiyle uyum arz etmektedir.
Özellikle, kıyas metodunun tıkandığı durumlar için geliştirilen istiḥsān
metoduna yaklaşımı ve nesḫ hakkındaki düşünceleri, onun şerʿī maksatlara ne
kadar çok önem verdiğini göstermesi açısından dikkat çekicidir.
Māturīdī; bağlayıcılığı
açısından sünneti farklı kategorilerde ele almakta, bir sözde asıl olanın lafız
değil mana olduğunu defalarca vurgulamakta ve nasları anlarken onların hangi
tarihsel koşulda ortaya çıktığını dikkate almaktadır. Onun ifadeleri arasında,
dinin korumayı hedeflediği beş esasa dair açıklamalara da rastlanmaktadır. Bütün
bunlar, maḳāṣıd düşüncesinin oluşmasında Māturīdī’nin katkısı olduğunu
göstermektedir.
Te’vīlātu’l-Ḳur’ān’da şerʿī
hükümlerin hem genel hem de özel maksatlarına dair açıklamalara yer
verilmiştir. Māturīdī, fıkhî hükümleri izah ederken, onların hikmet ve
maksatlarına mutlaka yer vermekte, Allah’ın bir şeyi kullarına niçin emretmiş
ya da yasaklamış olabileceğine dair derin izahlara girişmektedir. Onun
açıklamalarından yola çıkarak dinin aile hukuku, borçlar hukuku, ceza hukuku ve
devletler hukukuyla ilgili düzenlemelerindeki ana maksatların neler olduğu
tespit edilebilmektedir.
Bir nassı anlayıp ondan
hüküm çıkarırken; nassın teşrīʿ amacını, ortaya çıktığı tarihsel koşulları ve
dinin ana ilkelerini dikkate alma prensibine dayanan maḳāṣıd ictihadına dair pratik
örneklere Te’vīlātu’l-Ḳur’ān’da rastlanmaktadır. Ayrıca Māturīdī’nin bazı
ayetlere yaklaşımından yola çıkarak maḳāṣıd ictihadının hangi durumlarda mümkün
olmadığına dair fikir edinmek mümkündür.
Māturīdī, tefsirinde pek çok
ayetin nüzul maksadını sorgulamakta, ayetlerin ġāī yorumlarına değinmektedir.
Maḳāṣıdī bir tefsirde bulunması gereken birçok özellik onun tefsirinde yer
almaktadır. Bu yönüyle Te’vīlātu’l-Ḳur’ān’ı ilk maḳāṣıdī tefsirlerden biri
olarak nitelemek mümkündür.
Özetle Māturīdī, gerek fıkıh
gerekse tefsir sahasında ġāī yorumun önünü açmış, maḳāṣıd düşüncesinin doğması
için gereken fikrî altyapıyı oluşturmuş ve bu düşüncenin pratik örneklerine
tefsirinde yer vermiştir.