Evliya Çelebi Seyahatnamesi’nde İktidar Sembollerinin Temsili

Creative Commons License

Demircan B.

Turkish Studies - Economics, Finance, Politics , vol.20, no.1, pp.267-287, 2025 (TRDizin)

Abstract

Bu çalışma, Evliya Çelebi’nin 17. yüzyılda kaleme aldığı Seyahatname adlı eserinde Osmanlı iktidarının sembolik temsillerini çok boyutlu bir kuramsal ve söylemsel çerçeveyle incelemektedir. Araştırmada Pierre Bourdieu’nun simgesel iktidar, habitus ve toplumsal alan kavramları, Eric Hobsbawm’ın icat edilmiş gelenek teorisi, Teun van Dijk’in söylem, biliş ve iktidar kuramı ile Stuart Hall’un kültürel temsil modeli temel alınmıştır. Ayrıca Selim Deringil’in Osmanlı modernleşmesi bağlamındaki simgesel meşruiyet stratejileri analizde önemli bir referans oluşturmuştur. Seyahatname yalnızca bir seyahat anlatısı değil, aynı zamanda Osmanlı egemenliğini meşrulaştıran bir iletişim aracı ve ideolojik söylem kaynağı olarak değerlendirilmiştir. Evliya Çelebi’nin İstanbul, Bursa, Edirne gibi şehirleri betimlerken kullandığı dil, mekânı politik ve dini anlamlarla donatır. Padişahların Eyüp Sultan Türbesi’nde kılıç kuşanması, kutsal emanetlere yapılan göndermeler, bayram törenleri ve elçi kabulleri gibi ritüeller, iktidarın hem dünyevi hem ilahi boyutunu pekiştirir. Ayrıca Batılılar, İranlılar ve diğer gayrimüslim topluluklar negatif niteliklerle tanımlanarak Osmanlı kimliği yüceltilir. Bu temsil biçimi, okurun zihninde Osmanlı'nın üstün, meşru ve kutsal bir düzen sunduğu fikrini pekiştirir. Çalışma, Evliya Çelebi’nin yalnızca bir gezgin olmadığını; aynı zamanda Osmanlı ideolojisinin ve iktidar dilinin etkili bir temsilcisi olduğunu göstermektedir. Seyahatname’nin pre-modern dönemde bir medya aracı gibi işlev gördüğü, Osmanlı'nın kültürel hegemonya kurma sürecine semboller, dil, ritüel ve anlatı yoluyla katkı sunduğu sonucuna varılmıştır.