The Formation and Development of Ismail Gasprinski’s Political Views

Creative Commons License

Abdirashidov Z.

GAZI AKADEMIK BAKIS-GAZI ACADEMIC VIEW, cilt.19, sa.37, ss.387-411, 2025 (ESCI, TRDizin)

Özet

İsmail Gaspıralı’nın siyasi görüşleri, Rusya Müslümanları arasında Ceditçilik hareketi bağlamında şekillenmiş ve gelişmiştir. 19. yüzyılda sömürgecilik, Müslüman toplumlarda ekonomik yıkım yaratırken, sosyal ve siyasi alanlarda yeni bir elit sınıfın ortaya çıkmasını sağlamıştır. Gaspıralı, 1884’te Kırım’da ilk usul-i cedid okulunu kurarak Ceditçiliği başlatmış; eğitimi, kadın haklarını ve siyasi reformları hedefleyen bu hareket, Müslümanları modernleştirmeyi amaçlamıştır. Avrupa ve İstanbul’daki deneyimleri, onun Doğu ve Batı kültürlerini harmanlayarak reformist bir vizyon geliştirmesine imkân tanımıştır. 1881’de yayımlanan Rusya’da Müslümanlar (Russkoe Musul’manstvo), Gaspıralı’nın siyasi görüşlerinin temelini oluşturur. Ruslaştırma politikalarını eleştiren bu eser, ana dilde eğitim, eşit yurttaşlık hakları ve basın özgürlüğü gibi reform önerileri sunar. Yusuf Akçura, bu eseri Türkçü düşüncenin manifestosu olarak nitelendirir. Gaspıralı, Tercüman Gazetesinde bu fikirleri yaygınlaştırmış, kadın hakları gibi sosyal meseleleri ütopik romanlarla tartışmıştır. 1905 Manifestosu sonrası siyasi özgürlükler artarken, Gaspıralı, Tercüman’ı siyasi bir organa dönüştürmeye çalışmış, ancak Abdurreşid İbrahim’in özerklik taleplerine karşı çıkarak ulusal-kültürel özerkliği savunmuştur. 1908’de siyasi rolünü güçlendiren Gaspıralı, sağlık sorunlarına rağmen Müslümanların haklarını savunmaya devam etmiştir. Liberal tutumu, radikal yeni nesil tarafından eleştirilse de 1908’deki Çarlık kısıtlamaları onun ihtiyatlı yaklaşımını haklı çıkarmıştır. Tercüman ve usul-i cedid, Gaspıralı’yı, Rusya Müslümanları arasında önde gelen bir figür yapmış; siyasi görüşleri, modernleşme ile kültürel kimliği koruma dengesiyle Ceditçilikte kalıcı bir miras bırakmıştır.