Research Information System
Ensar Neşriyat, İstanbul, 2023
This study tries to reveal whether al-Māturīdī
contributed to the formation of maqaṣid thought, the situation of his ideas
against maqaṣidi method, and Te'vīlatu'l-Qur'ān's teleological (ġāī)
interpretation features.
Al-Māturīdī, who gives plenty of room into wisdom
among knowledge sources, places wisdom at the center of his thought, and paves
the way for the interpretation of nass parallel to the flow of life by placing
ta'vil on a legitimate ground, is in harmony with the thought of maqasid.
Especially when it comes to his thoughts on nash and his approach on the istiḥsān
method which is developed for the cases that the comparison method is stopped
up, is remarkable in the sense of showing that he cares so much about the shari
purposes.
Al-Māturīdī discusses the sunnah with regards to its
cohesiveness, he emphasises many times that it is the meaning that matters in a
statement, not the wording of it and considers the conditions of emerge of the
nass. Among his states, there are explanations on the five principles which the
religion aims to protect. All of that shows that al-Māturīdī has contributed to
the consist of the idea of maqasid.
In Te'vilâtu‘l-Qur’an, it is given place to the
general and specific purposes of the shar’i judgements. Al-Māturīdī always
gives place to the reasons (hiqma) and purposes of jurisprudential (fiqhī)
judgements while explaining them and tries to explain deeply why Allah has
commands or forbids certain things. Based on his explanations, it can be
spotted what the main purposes of the arrangements on domestic relations,
obligations law, penal code and law of nations.
While understanding and making judgements on a nass;
it can be run across practical examples on the ijtihad of maqasid which is
based on the purpose of legislation of the nass, the historical conditions in
which it emerged. Also it is possible to form an opinion on when the maqasid
ijtihad is not possible by following al-Māturīdī’s approach to some verses.
İn his commentary, al-Māturīdī questions the purpose
of the revelation of many verses and refers to the teleological (ġāī)
interpretations of the verses. A lot of qualifications that should be presented
in a maqasidi tafseer, finds place in his tafseer. From this aspect, it is
possible to describe Te'vilâtü‘l-Qur’an as one of the first makasidi tafseers.
To sum up, al-Māturīdī paved the way of teleological
(ġāī) interpretations in the field of fiqh and tafseer; created the necessary
mental subatructure for maqasid idea to be born and includes the practical
examples of this idea in his tafseer.
Bu çalışma, maḳāṣıd
düşüncesinin oluşmasında Māturīdī’nin katkısının olup olmadığını, onun
fikirlerinin maḳāṣıdī yöntem karşısındaki durumunu ve Te’vīlātu’l-Ḳur’ān’ın ġāī
yorum özelliklerini ortaya koymaya çalışmaktadır.
Bilginin kaynakları arasında
akla önemli bir alan açan, düşüncesinin merkezine hikmeti yerleştiren, te’vīli
meşru bir zemine oturtarak nasların hayatın akışına paralel yorumlanmasının
önünü açan Māturīdī’nin fikir yapısı, maḳāṣıd düşüncesiyle uyum arz etmektedir.
Özellikle, kıyas metodunun tıkandığı durumlar için geliştirilen istiḥsān
metoduna yaklaşımı ve nesḫ hakkındaki düşünceleri, onun şerʿī maksatlara ne
kadar çok önem verdiğini göstermesi açısından dikkat çekicidir.
Māturīdī; bağlayıcılığı
açısından sünneti farklı kategorilerde ele almakta, bir sözde asıl olanın lafız
değil mana olduğunu defalarca vurgulamakta ve nasları anlarken onların hangi
tarihsel koşulda ortaya çıktığını dikkate almaktadır. Onun ifadeleri arasında,
dinin korumayı hedeflediği beş esasa dair açıklamalara da rastlanmaktadır. Bütün
bunlar, maḳāṣıd düşüncesinin oluşmasında Māturīdī’nin katkısı olduğunu
göstermektedir.
Te’vīlātu’l-Ḳur’ān’da şerʿī
hükümlerin hem genel hem de özel maksatlarına dair açıklamalara yer
verilmiştir. Māturīdī, fıkhî hükümleri izah ederken, onların hikmet ve
maksatlarına mutlaka yer vermekte, Allah’ın bir şeyi kullarına niçin emretmiş
ya da yasaklamış olabileceğine dair derin izahlara girişmektedir. Onun
açıklamalarından yola çıkarak dinin aile hukuku, borçlar hukuku, ceza hukuku ve
devletler hukukuyla ilgili düzenlemelerindeki ana maksatların neler olduğu
tespit edilebilmektedir.
Bir nassı anlayıp ondan
hüküm çıkarırken; nassın teşrīʿ amacını, ortaya çıktığı tarihsel koşulları ve
dinin ana ilkelerini dikkate alma prensibine dayanan maḳāṣıd ictihadına dair pratik
örneklere Te’vīlātu’l-Ḳur’ān’da rastlanmaktadır. Ayrıca Māturīdī’nin bazı
ayetlere yaklaşımından yola çıkarak maḳāṣıd ictihadının hangi durumlarda mümkün
olmadığına dair fikir edinmek mümkündür.
Māturīdī, tefsirinde pek çok
ayetin nüzul maksadını sorgulamakta, ayetlerin ġāī yorumlarına değinmektedir.
Maḳāṣıdī bir tefsirde bulunması gereken birçok özellik onun tefsirinde yer
almaktadır. Bu yönüyle Te’vīlātu’l-Ḳur’ān’ı ilk maḳāṣıdī tefsirlerden biri
olarak nitelemek mümkündür.
Özetle Māturīdī, gerek fıkıh
gerekse tefsir sahasında ġāī yorumun önünü açmış, maḳāṣıd düşüncesinin doğması
için gereken fikrî altyapıyı oluşturmuş ve bu düşüncenin pratik örneklerine
tefsirinde yer vermiştir.