Arap Edebiyatında Ütopya ve Distopya

Ütopya kavramının temelleri, 16.yüzyılda hümanist bir yazar olan Thomas More tarafından atılmıştır. Ütopya türü her ne kadar 16.yüzyılda yeni bir edebi form olarak ortaya çıksa da ilham kaynağı olan; ideal yer, özgür ve refah içerisinde yaşam düşüncesi, eşit ve adil toplum arzusu Sümer, Mısır, Hint ve Çin medeniyetleri gibi çok eski dönemlere kadar dayanmaktadır. Esasında, ütopya türü insanlığın ortak ideali olan yeri ‘cenneti’ kurgulama çabasının edebiyat alanında dışa vurumudur. Distopya türü ise, ilk kez John Stuart Mill tarafından 1868 yılında kullanılmıştır. Distopya, ütopik toplumun tam tersi; baskıcı, adaletsiz ve insanlık dışı, tüm ahlaki değerlerin yozlaştığı, yaşanmaz bir hale dönüşecek olan geleceği ‘cehennem’ tasvir eden türdür. Dünya edebiyatı ve sanatında, distopik eserlerin ortaya çıkışında özellikle 20.yüzyıl ve sonrasında yaşanan savaşlar, değerler sistemindeki bozulmalar, teknolojik gelişmeler, kapitalist sistemin sebep olduğu problemler vb. etkili olmuştur. Ütopya ve distopya iki zıt kavram gibi gözükse de temelde birbirini tamamlayan iki türdür. Distopyalar, ütopyaların gerçekleşmemesi halinde ortaya çıkabilecek korku ve tedirginlikleri eleştirel tarzda ortaya koyarken ütopyalar ise, distopyalara karşı insanlığa umut vererek yaşam istencini pekiştirmektedir. Çalışmada nitel araştırma yöntemlerinden biri olan doküman analizi kullanılmış olup; Ütopya ve distopya kavramlarını geniş bir şekilde tanımladığımızda Cahiliye döneminden itibaren klasik Arap edebiyatında, bu iki tür içerisinde değerlendirilebilecek farklı edebi formlarda pek çok eser olduğuna, Modern Arap edebiyatında ise ütopya türünün ilk olarak 19.yy’da dini ideoliji ile iç içe geçmiş bir şekilde ortaya çıktığına, 20.yy’a gelindiğinde ise başta Mısır olmak üzere bilim kurgu ve fantezi türü ile karışık bir şekilde eserler verildiğine, 1948 yılında Nekbe’nin yaşanması ve İsrail’in resmen kurulması, 1967 yılındaki 6 gün savaşları, Arap ülkelerindeki askeri darbeler ve sivil ayaklanmalar, özellikle 2011 yılında başlayan Arap Baharı ütopyasının başarısız olması, 2013 yılında Mısır’da yaşanan askeri darbe ve diğer Arap ülkelerinde istikrarsızlık, siyasi baskı, ekonomik durum gibi daha pek çok sebebin modern Arap edebiyatında güncel anlamıyla distopya türünün ortaya çıkmasına zemin hazırladığına, ütopya türünde olduğu gibi distopya türünde de Mısır’ın başı çektiğine, özellikle 2011 yılından itibaren distopya türü eserlerinin sayısında artış olduğuna ve çok satanlar içerisinde yer aldığına, günümüzde ise bu türde genç yazarlar tarafından basılı ve e-kitap formatında eserler verilmeye devam ettiğine ulaşılmıştır. Modern dönemde bu iki türde ortaya çıkan eserlerin edebiyat sosyolojisi, karşılaştırmalı edebiyat ve disiplinlerarası bir şekilde farklı açılardan değerlendirilmesinin Arap düşünce sisteminin kodlarını belirleme konusunda yardımcı olacağı aşikardır. Aynı şekilde klasik Arap edebiyatında derinlemesine yapılan çalışmaların daha farklı sonuçlar ortaya çıkaracağını da belirtmek gerekmektedir.

Anahtar Kelimeler: Arap Edebiyatı, Ütopya ve Distopya, Edebu’l-medîneti’l-Fâżila, Edebu’l Medîneti’l-Fâside