İmruu'l Kays'ın Divanındaki Hikem ve Emsal İfadeleri
Uluslararası İmruu'l-Kays Sempozyumu, Ankara, Türkiye, 26 - 27 Şubat 2024, ss.66-67, (Özet Bildiri)
- Yayın Türü: Bildiri / Özet Bildiri
- Basıldığı Şehir: Ankara
- Basıldığı Ülke: Türkiye
- Sayfa Sayıları: ss.66-67
- Ankara Hacı Bayram Veli Üniversitesi Adresli: Evet
Özet
Arapça klasik sözlüklerde, “yargıda bulunmak” anlamındaki hükm masdarından türeyen ve “hikmet” kelimesinin çoğulu olan “hikem” isim soylu bir kelimedir. İbn Düreyd Cemheretü’l-luġa isimli sözlüğünde, “el-kelime mine’l-hikme” deyiminde geçen “hikmet” kelimesinde “alıkoymak, gem vurmak, sakındırmak” anlamı daha çok belirgindir. Zira bu deyimle kastedilen şey insanı iyi olana yönlendiren, çirkin ve kötü olandan alıkoyan sözdür. Böyle ahlâkî muhtevalı özlü sözlere hikmetin yanı sıra “hüküm” de denmektedir.” demektedir. Cevherî ise, hikmet ve hüküm kelimelerinin anlamlarını birbirine yakın olduğunu ifade etmekte ve “hikmetin ihkâmla bağlantısı sebebiyle hakîm kelimesine hem “işleri gereği gibi sağlam ve kusursuz yapan” hem de “âlim ve ilmî hüküm sahibi” manalarını verilmektedir.” demektedir. Terim olarak “hikem” öğüt ve ders vermek amacıyla peygamber, şair, filozof, edip, hatip veya toplumun önde gelen kişilerinden varit olan, hayati bir tecrübeyi dile getiren özlü sözlerdir. Çoğunlukla insanlara yol gösterici ve onları irşat eden bir anlamı olan ve “hikmet müminin yitiğidir, onu bulduğu yerde alır” mealindeki hadisi çerçevesinde bu kavrama yönlendirmesine uygun olarak İslami literatürde bu kavram yüksek düzeyde bir ilgi görmüş ve bununla ilgili çalışmalar yapılmıştır. Klasik Arapça sözlüklerde “mesel” kelimesinin çoğu olan “emsâl” “benzemek, benzeri olmak” manasındaki müsûl kökünden türemiş, “benzeyen” anlamında bir sıfattır. İbn Manzur Lisânü’l-ʿArab’da “mesel”in “sıfat, vasıf, söz, ibret ve kıssa” anlamını taşıdığını, el-İsfahânî ise el-Müfredât’da bu kelimenin “açıklamak amacıyla benzeri hakkında söylenen söz” anlamında olduğunu” belirtmektedir. Lafzının kısa, anlamının doğru, yaygın, anonim ve kalıbının değişmez, klişe söz şeklinde niteliğinde olması, mesel olan bir sözü diğerlerinden ayıran temel özelliklerdendir. Terim olarak mesel, “atalardan gelen ve onların yüzyıllar içindeki deneyim ve gözlemlerine dayalı düşüncelerini değişmez kalıp ve klişeleşmiş özlü sözlerle öğüt ve hüküm içerecek biçimde yansıtan, lafzı ve anlamı beğenilerek nesilden nesle aktarılan, çoğunlukla aslî durumuna benzeyen halleri açıklamak ve örneklemek amacıyla kullanılan anonim mahiyetteki özdeyiş” demektir. Emsal hikeme kıyasla daha veciz ve kısa olduğundan toplumda daha çok yayılma şansına sahip olmuştur. Emsal farklı şekillerde hayat bularak edebiyat sahası içerisinde varlığını sürdürmüştür. Hikem ve emsal, ortaya çıktığı toplumun, evrene ve insana kısacası kendilerini kuşatan her olay ve olguya karşı bakış açısını açık bir şekilde yansıtmaktadır. Neredeyse dünya toplumlarının tamamının edebiyatlarında hikem ve emsal konusu büyük yer kaplamaktadır. Emsal ve hikem ya bir olay ve bir kişinin başından geçen bir durum ardından veya Câhiliye dönemindeki savaşlar yahut Kur’an ve hadislerdeki ifadelerden hareketle oluşmuş ve zaman içinde nakil yoluyla toplumda kabul görerek yayılmıştır. Arap edebiyatında da erken dönemden itibaren, hikem ve emsal konusu dikkat çekici olmuş, bundan dolayı İslami dönemde “emsal” ve “edep” başlığı altında Mufaddal ed-Dabbî, Müerric es-Sedûsî, Ahmed b. Muhammed el-Meydânî ve diğer edebiyat ve dil alimleri tarafından bu alana dair pek çok eser telif edilmiştir. Biz bu bildirimizde öncelikle Arap edebiyatında geçmişten günümüze kadar hikem ve emsal konusunu incelemeye, ardından bu alanlarda kaleme alınmış başucu kaynaklarını genel anlamda ele almaya çalıştık. Bildirin ana teması, klasik Arap edebiyatının öncü şairlerinden olan ve hayli ilginç ve zikzaklarla dolu olan hayatıyla ve meşhur muallakasıyla ünlenen ve klasik Arap kasidesine şeklini veren İmruu’l-Kays’ın divanındaki hikem ve emsal mahiyetindeki sözlerinin derinlemesine incelenmesi olacaktır. Bildirimizde divanda yer alan hikem ve emsal aracılığıyla İmruu’l-Kays’ın yaşadığı topluma dair tespitlerini ve dünya görüşünü anlamaya ve anlamlandırmaya çalışacağız.
Anahtar Kelimeler: İmruu’l-Kays, Mufaddal ed-Dabbî, Hikmet, Hikem, Mesel, Emsal.