Ailenin Ekonomik Dayanıklığı: Maliye Poltikalarıyla Kuşatılmış Bir Refah Kalesi
Aile ve Kültür, Prof. Dr. Fulya Bayraktar Doç. Dr. Tuba Tokuçoğlu Dr. Öğr. Üyesi Aybike Tunç, Editör, Nobel Yayınevi, Ankara, ss.67-92, 2025
- Yayın Türü: Kitapta Bölüm / Mesleki Kitap
- Basım Tarihi: 2025
- Yayınevi: Nobel Yayınevi
- Basıldığı Şehir: Ankara
- Sayfa Sayıları: ss.67-92
- Editörler: Prof. Dr. Fulya Bayraktar Doç. Dr. Tuba Tokuçoğlu Dr. Öğr. Üyesi Aybike Tunç, Editör
- Ankara Hacı Bayram Veli Üniversitesi Adresli: Evet
Özet
Küresel düzeyde artan tekonomik
belirsizlikler, gelir eşitsizliği ve sosyal riskler, hanehalklarının refah
düzeyini doğrudan etkileyen yeni kırılganlık biçimlerini ortaya çıkarmaktadır.
Pandemi sonrası dönemde hızla yükselen yaşam maliyetleri, enerji ve gıda
fiyatlarındaki dalgalanmalar, borç yükü ve istihdam güvencesizliği, ailelerin
ekonomik dayanıklılığını zayıflatmakta; sosyal devletlerin klasik koruma
mekanizmalarını yeniden düşünmelerini zorunlu kılmaktadır. Bu süreçte “aile”,
yalnızca özel alanın bir unsuru değil, toplumsal refahın yeniden üretiminde
merkezi bir ekonomik aktör olarak öne çıkmaktadır (OECD, 2019a; UNDP, 2014).
Ailenin ekonomik
dayanıklılığı (household economic resilience), gelir akışlarının sürekliliği,
kaynak çeşitliliği, sosyal destek ağlarına erişim ve kamusal politikaların
koruyucu kapasitesi gibi çok boyutlu unsurlardan oluşur. Dolayısıyla aile
refahı, yalnızca gelir düzeyine indirgenemeyecek, maliye politikalarının
yapısal tasarımıyla yakından ilişkili bir olgudur. Kamu harcamaları, vergi
sistemleri, sosyal transferler ve hizmet altyapıları, hanelerin gelir-gider
dengesi, tasarruf kapasitesi ve krizlere karşı uyum becerisi üzerinde
belirleyici rol oynar. Bu nedenle maliye politikaları, makroekonomik istikrarın
sağlanmasının ötesinde, mikro düzeyde refahın güvence altına alınmasında
stratejik bir araç niteliği taşımaktadır (Musgrave & Musgrave, 1989; OECD,
2021).
Türkiye’de aile, tarihsel
olarak hem sosyal dayanışmanın hem de ekonomik üretkenliğin merkezinde yer
almıştır. Ancak son yıllarda yaşanan yüksek enflasyon, gelir eşitsizliği, düşük
kadın istihdam oranı ve sosyal koruma sisteminin sınırlı kapsayıcılığı, ailelerin
ekonomik dayanıklılığını önemli ölçüde zayıflatmıştır. TÜİK (2023) verilerine
göre, hanelerin yaklaşık %70’i borçludur ve hanehalkı tasarruf oranı OECD
ortalamasının yarısına dahi ulaşamamaktadır. Bu tablo, aile refahının
sürdürülebilirliği için maliye politikalarının yeniden ölçeklendirilmesi
gereğini ortaya koymaktadır.
Bu çalışma, Türkiye’de
ailelerin ekonomik dayanıklılığını artırmak amacıyla maliye politikası
araçlarının nasıl yeniden tasarlanabileceğini incelemektedir. Çalışmanın temel
amacı, aile refahı ile mali sürdürülebilirlik arasındaki ilişkiyi kavramsal,
analitik ve karşılaştırmalı bir perspektiften ele almak; bu yolla Türkiye için
“aile dostu” bir maliye politikası çerçevesi geliştirmektir. Bu amaç
doğrultusunda çalışma, ailenin ekonomik dayanıklılığı kavramını tanımlayarak
dayanıklılığı belirleyen temel bileşenleri ortaya koymakta; Türkiye’deki aile
politikalarının mevcut durumunu güçlü yönleri ve potansiyel avantajlarıyla
birlikte değerlendirmektedir. Ayrıca maliye politikaları aracılığıyla
dayanıklılığın nasıl inşa edilebileceğini, Türkiye’ye özgü araçlar ve uygulama
örnekleriyle incelemekte; OECD ülkelerindeki aile dostu maliye politikalarını
karşılaştırmalı biçimde analiz ederek Türkiye için uygulanabilir politika
alanlarını belirlemektedir. Son olarak, politika önerileri ve genel sonuçlar
sunularak Türkiye’nin maliye politikaları aracılığıyla “refah kalesi”
niteliğinde bir toplumsal dayanıklılık yapısı inşa edebilmesi için gerekli
stratejik yönelimler tartışılmaktadır.