Alaş Hareketi ve Azerbaycan Milli Hareketi, karşılaştırmalı inceleme
Tezin Türü: Yüksek Lisans
Tezin Yürütüldüğü Kurum: Ankara Hacı Bayram Veli Üniversitesi, Lisansüstü Eğitim Enstitüsü, TARİH ANABİLİM DALI, Türkiye
Tezin Onay Tarihi: 2021
Tezin Dili: Türkçe
Öğrenci: AHMAD HASANOV
Danışman: GÜLJANAT KURMANGALIYEVA ERCİLASUN
Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu
Özet:1917 Şubat Devrimi ve I. Dünya Savaşı'nın sonucunda, Rusya İmparatorluğu'ndaki halkların hayatında yeni bir dönem başladı. Kafkaslar ve Batı Türkistan'da yeniden bağımsızlık ümitleri güçlendi. 1917 yılında Batı Türkistan'da Kazak Türkleri'nin Alaş Otonomisi kuruldu. 1918 yılında da Azerbaycan, komşuları Gürcistan ve Ermenistan'ın ardından bağımsızlığını ilan etti. 20. yüzyılın başında karşılaştığımız bu olayların kökenleri daha eskiye, 19. yüzyılın ortalarına kadar uzanıyordu. Batı Türkistan ve Kafkasya'da eğitim ve kültürün gelişmesi, 1905 yılında Rusya'da meşrutiyet çalışmaları ve Devlet Duması'nın faaliyete başlaması, Rusya sınırları içindeki Türk aydınların Duma'ya milletvekili olması, diğer Türkler arasında olduğu gibi Batı Türkistan ve Kafkasya'nın da bundan sonrakı kaderine etkisini gösterdi. 19. yüzyılda bu iki halkın aydınları 20. yüzyılın başlarında yetişmiş nesiller üzerinde etkili olmuş, kendi halklarının kaderlerini değiştirebileceği gücünü hissetmelerine yardım etti. Alaş hareketinin aktif üyeleri Alihan Bökeyhan, Ahmet Baytursınov, Mîr Yâkub Dulatov, Mustafa Çokay, Mağcan Cumabayev, Muhammetcan Seralin gibi aydınların, Çokan Velihanov, Abay Kunanbayev ve Ibıray Altinsarıulı gibi bir önceki nesil münevverlerden etkilenmemesi mümkün değildi. Oluşmuş tarihî şansı değerlendirmek üzere, Abbas Kulı Ağa Bâkıhanlı, Mirza Şefî Vâzıh, Mirza Kâzım Bey, Mirza Feth Ali Ahundzâde, Hasanbey Melikzâde Zerdâbî gibi aydınlardan etkilenen Mehmet Emin Resulzade, Feth Ali Han Hoyski, Ali Merdan Topçubaşı, Abdürrahim Bey Hakverdili ve diğer aydınlar da 1918 yılında Azerbaycan Halk Cumhuriyeti'ni kurdular. 1906 yılında Batı Türkistan'da kurulmuş Anayasal Demokrat Partisi 1917 yılında Alaş Partisi'ne, aynı yılın sonundaysa otonom cumhuriyete dönüştü. 1905 yılında Azerbaycan'da partiler kurulmaya başlar, 1911 yılında Azerbaycan Halk Cumhuriyeti'ni yönetecek olan Müsavat Partisi kuruldu ve bu parti 1917 yılından itibaren faaliyete geçti. Bu tezde, Azerbaycan ile Kazakistan'da devlet kurulması yolunda atılan adımlar, bu devletleri kurmak için aydınların izledikleri yol ve bu yolda verdikleri mücadeleler kıyaslanmış, bu iki Türk halkının 19. yüzyıl ve 20. yüzyılın başları tarihindeki faaliyetler ve sonuçlar karşılaştırılmıştır.