Azerbaycan Türkçesinde mental fiiller

---

Tezin Türü: Doktora

Tezin Yürütüldüğü Kurum: Ankara Hacı Bayram Veli Üniversitesi, Lisansüstü Eğitim Enstitüsü, ÇAĞDAŞ TÜRK LEHÇELERİ VE EDEBİYATLARI ANABİLİM DALI, Türkiye

Tezin Onay Tarihi: 2021

Tezin Dili: Türkçe

Öğrenci: GÖKÇEN BİLGİN AKSOY

Danışman: MEHMET FATİH KİRİŞÇİOĞLU

Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu

Özet:

Mental fiiller, insanın iç ve dış dünyayı tanımasını ve anlamasını sağlayan, doğrudan gözlenmesi, ölçülmesi ya da bilinmesi mümkün olmayan zihinsel süreçlerin, kişiye özgü zihinsel deneyimlerin dilde fiil formundaki ifadeleridir. Modern dil bilimi çalışmalarında mental fiillerin bir fiil sınıfı olarak yer aldığı görülmektedir. Bu çalışmada Azǝrbaycan Dilinin İzahlı Lüğǝti (Azerbaycan Dilinin Açıklamalı Sözlüğü) adlı dört ciltlik eserde yer alan madde başlarından hareketle Azerbaycan Türkçesindeki mental fiiller tespit edilmiştir. Tespit edilen mental fiiller bilişsel psikolojinin ışığında belirlenen mental süreçler göz önünde bulundurularak algı fiilleri, biliş fiilleri ve duygu fiilleri olmak üzere üç temel kategoriye ayrılmıştır. Her temel kategori kendi içerisinde semantik olarak sınıflandırılmıştır. Bunun yanında tespit edilen mental fiillerin mantıksal, semantik ve söz dizimsel istem potansiyelleri belirlenmiş ve örneklendirilmiştir. Semantik istem yapılarının belirlenmesinde durum dil bilgisinin betimsel yaklaşımı esas alınmıştır. Fiillerin çalışmada yer alan çeşitli anlamlarına özgü istem yapıları farklı istem çerçeveleri ile verilmiştir. Böylece Azerbaycan Türkçesinde tespit edilen mental fiiller semantik olarak sınıflandırılmakla beraber sayısal istem potansiyellerine, tamlayıcılarının semantik rolüne göre de gruplandırılmıştır. Bununla birlikte söz konusu fiil tamlayıcılarının dil bilgisel ilişkileri ve bu ilişkiler aracılığıyla kurabilecekleri cümle yapıları belirlenmeye çalışılmıştır.