19. yüzyıl Türk kadın hattatları
Tezin Türü: Yüksek Lisans
Tezin Yürütüldüğü Kurum: Ankara Hacı Bayram Veli Üniversitesi, Lisansüstü Eğitim Enstitüsü, GELENEKSEL TÜRK SANATLARI ANASANAT DALI, Türkiye
Tezin Onay Tarihi: 2021
Tezin Dili: Türkçe
Öğrenci: AYŞE REYHAN ŞENGÜL
Danışman: SAİME BİLGE KARAÖZ
Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu
Özet:Hat sanatı, Arap harflerini estetik kaidelere bağlı kalarak yazma sanatıdır. Arapların elinde doğmuş olan hat sanatı Osmanlıların elinde mükemmel seviyesine ulaşmıştır. Şeyh Hamdullah ile birlikte hat sanatında "Türk Hat Sanatı" devri başlamış, Osmanlı hat sanatı ekolü kurulmuştur. Şeyh'ten sonra 19. Yüzyıla kadar Hafız Osman gibi büyük hattatlarda yetişmiştir. 19. Yüzyıl hat sanatının altın çağı olmuştur. Bu çağ, Mustafa Râkım, Sâmi Efendi, Kazasker Mustafa İzzet Efendi gibi büyük hattatların yanında Esmâ İbret Hanım, Zahide Selma Hanım gibi büyük kadın hattatlarının da yaşadığı çağdır. Kadın hattatlar hakkında bildiri, makale gibi çalışmalar yapılmış olsa da yetişme koşulları, ürettikleri eserler, gördükleri eğitim gibi konularda detaylı bir tez çalışması yapılmamıştır. Araştırmada bu eksiklikler giderilmeye çalışılmıştır. Ayrıca 19. Yüzyılda Dünya'da ve Osmanlıda genel durum, bu çağın kadınları, kadınların yetiştiği koşullar, meslek seçimleri, gelişimleri, kadın hareketleri, kadınlara dair yayınlar da irdelenmiştir. T.İ.E.M.'den 14 eser, T.S.M.'den 8 eser, T.V.H.S.M. den de 4 eser alınmıştır. Çalışma kapsamında toplam 23 kadın hattat, 28 eser incelenmiştir. İnceleme doğrultusunda eser kataloğu, işleme yazı mürekkeple yazılmış yazı olarak sınıflandırılarak oluşturulmuştur. Kataloglarda eserlerin detaylandırılmış bilgileri yer almıştır. Eserlerin teknik ve estetik özellikleri incelenmiş, incelemelerden yola çıkılarak çizelgeler oluşturulmuştur. Bazı hattatların birden fazla eseri olduğu görülmüştür. Elde edilen veriler kadın hattatların tek bir yazı çeşidine bağlı kalmadan hemen hemen bütün yazı çeşitlerinde eser ürettiklerini göstermiştir. Yazılan eserlerin metin içerikleri incelendiğinde eserlerin farklı içeriklere sahip oldukları görülmüştür. Eserlerin 6'sı icâzetnâme, icâzetnâmelerin 3'ü hilye-i şeriftir. İncelenen eserlerin metin içerikleri hilye-i şerif dışında hadis, şiir, dua ve âyet olmuştur. Eserlerin içerik bakımından zengin olduğu görülmüştür. Tez konusuna uygun olarak; 5 tanesi incelenen metinlerden, 2 tanesi bir kadın hattat olmaktan yola çıkılarak oluşturulan orjinal (Yasin Suresi'nin son sayfası ve "Bu da geçer yahu!") olmak üzere 7 tane özgün tasarım yapılmıştır. Kadın hattatların eserlerinden seçilen metinler, günümüz bakış açısıyla yeniden yorumlanmıştır. Bu çalışmadan elde edilen veriler doğrultusunda sonuç olarak; kadın hattatlar konusunda kaynak çok kısıtlıdır. Ortaya çıkarılmayı bekleyen pek çok kadın hattat ve eserlerinin var olduğu düşünülmektedir. Hat sanatına sağlayacağı katkılar ve geleceğin kadın hattatlarına yol göstermesi açısından bu konu üzerine çalışmalar yapılmalı ve desteklenmelidir.