Makedonya Cumhuriyeti 1991 Anayasasına göre hükümet sistemi
Tezin Türü: Doktora
Tezin Yürütüldüğü Kurum: Ankara Hacı Bayram Veli Üniversitesi, Türkiye
Tezin Onay Tarihi: 2022
Tezin Dili: Türkçe
Öğrenci: AZAM KJORBAJRAM
Danışman: Ömer Anayurt
Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu
Özet:Demokratikleşme sürecine girmiş olan ve yeni anayasayla 1991 yılında bağımsızlığını ilan etmiş Makedonya Cumhuriyeti 1991 Anayasa'sı kuvvetler ayrılığı teorisi esaslı modern demokratik, hukuk devleti kurmayı hedeflemiştir. 1991 Anayasası iktidar gücünü yasama, yürütme ve yargı organlarına ayırmıştır. Öyle ki, yürütmenin sorumlu kanadını oluşturan hükümet yasamadan çıkmakta ve bağımsızlığını güçlendirmek adına hükümette görev alacak olan bakanların milletvekili olmaları yasaklanmıştır. Göreve başlayabilmesi için milletvekili çoğunluğu oyuyla güven oyu alması gereken hükümet yasamayı feshetme yetkisine sahip olmamaktadır. Yani, Makedonya 1991 Anayasası öz fesih (kendi kendini feshetme) kurumuna yer vermiştir. Yürütmenin etkinliği ve dinamizmi bakımından önemli rol üstlenen ve parlamenter sistemin karakterstik özelliklerinden biri olan KHK çıkarma yetkisi de anayasal düzende yer almamıştır. Anayasa sadece olağanüstü dönem KHK'larına yer vermiştir. Yürütmenin sorumsuz kanadını oluşturan Cumhurbaşkanı ise halk tarafından doğrudan yapılan seçimle görev yapmaktadır. Bu durumda doktrinde sıkça tartışma konusu olan çift meşruiyet konusunun sakınca doğurabileceği yönünde çeşitli görüşler belirtilmiştir. Cumhurbaşkanı'nın etkin role sahip olup olmadığı yetki düzeyi temelinde yapılan değerlendirmeler Metcalf, Shugart ve Carey'in sistematize etmiş oldukları modern ölçüm tablosuna göre yapılmıştır. Buna göre, mutlak çoğunlukla aşılan veto yetkisi yanı sıra kısmi veto yetkisinin öngörülmediği, ayrıca KHK çıkarma yetkisine sahip olmayan, kanun teklifi yetkisi de devlet başkanına tanınmamıştır. Ayrıca yalnızca anayasa değişikliği teklifi yetkisine sahip Cumhurbaşkanı, bütçe teklifi yetkisine de sahip olmadığı gibi kanunların referanduma sunulması teklifinde ve anayasa yargısına a priori denetiminde öngörülmemesinden dolayı yetkisizlik söz konusu olmaktadır. Ortaya çıkan sonuca göre 1991 Anayasası Cumhurbaşkanı'na sınırlı ve sembolik (törensel) yetkiler tanıdığı açıktır. Yasama ve yürütme arası ilişkilerin ve yetki düzeyinin bu şekilde düzenlenmiş olması karışık bir yapının varlığına işarettir. Bu durum bir çok ülkede olduğu gibi Makedonya'da da sınıflandırmadaki güçlükleri ortaya koymuştur. Bu çalışmada Makedonya Cumhuriyeti 1991 Anayasası incelenirken, öngördüğü yetki düzeyine göre ve doktrinde özel yere sahip yeni tip hükümet sistemleri özellikleri bakımından açıklanarak, benimsenen hükümet sistemi sınıflandırmasını yapılmaya çalışılmış ve sistemin etkinliğini arttırmaya yönelik öneriler incelenmiştir. Hükümet sistemlerinin karakteristik özellikleri temelinde ülkenin sahip olduğu hükümet sistemin Kuzey Avrupa tipi parlamenter sistem ağırlıklı olduğu tespiti yapılmıştır. Yasama ve yürütme denge ve denetim mekanizmaları konusunda özellikle seçim sistemi, fesih yetkisinin yürütme organına tanınması (yetkinin ait olacağı kurum), koalisyon hükümetleriyle kurulabilen hükümetin etkinlk ve istikrar kazanması bakımından rasyonelleştirilmiş parlamenter tekniklerinden özellikle yapıcı güvensizlik oyu ve bu usulün çözüm olmadığı durumlarda fesih tehdidi altında güvenoyu teknikleri ile bu konularda düzenlemelere gidilebileceği ve bu takdirde sistemin işlevselliğinin artabileceği görüşü ortaya konulmuştur. İlave olarak koalisyon hükümetlerinin yaşanması muhtemel krizlerin ve istikrarsızlıkların (ideolojik, etnik, kültürel ayrılıklar) önüne geçmek ve şeffaf hesap sorulabilirlik ilkelerinin güvence altına alındığı koalisyon protokollerinin öngörüldüğü yürütmeye etkinlik kazandırma eğilimi düzenlemelerine de yer verilebileceği konusu argümanlarıyla tartışılmıştır.